Ngày 03 tháng 02 năm 1930 là một mốc son chói lọi trong lịch sử cách mạng Việt Nam - ngày Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Sự kiện trọng đại này gắn liền với vai trò quyết định của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã chuẩn bị đầy đủ về tư tưởng, chính trị, tổ chức và trực tiếp sáng lập, rèn luyện Đảng ta.

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, dân tộc Việt Nam chìm trong đêm dài nô lệ. Nhiều phong trào yêu nước diễn ra sôi nổi nhưng đều thất bại do chưa có đường lối đúng đắn và một tổ chức lãnh đạo đủ bản lĩnh, trí tuệ. Trong bối cảnh đó, Nguyễn Ái Quốc đã ra đi tìm đường cứu nước (năm 1911), với khát vọng cháy bỏng giải phóng dân tộc, giải phóng nhân dân.

Trải qua quá trình hoạt động cách mạng kiên trì, bền bỉ ở nhiều quốc gia và châu lục, Nguyễn Ái Quốc đã đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, tìm thấy con đường đúng đắn cho cách mạng Việt Nam: con đường cách mạng vô sản. Người khẳng định: “Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản” . Đây là bước ngoặt quyết định trong tư duy và hành động cách mạng của Người, đồng thời mở ra hướng đi mới cho phong trào yêu nước Việt Nam.

Sau khi tiếp nhận  Luận cương  của Lê-nin, từ một người yêu nước nhiệt thành, Nguyễn Ái Quốc nhanh chóng trở thành một chiến sĩ cách mạng tiên phong, trở thành một người cộng sản. Kết quả của quá trình năng động hoạt động thực tiễn và việc tiếp nhận lý luận ban đầu càng làm sáng tỏ hơn con đường để cứu dân tộc mà Người đang đi tìm và dẫn tới  Quyết định quan trọng thứ hai sau quyết định sang phương tây tìm đường cứu nước . Đó là quyết định đưa cuộc đấu tranh giải phóng của dân tộc Việt Nam theo con đường cách mạng của Lê-nin.

“Không có lý luận cách mạng thì không có phong trào cách mạng” (V.I Lê-nin) - nhưng đó mới là điều kiện cần. Để có được phong trào cách mạng mạnh mẽ, giành được thắng lợi thì ngoài lý luận cách mạng đúng đắn, điều kiện đủ không thể thiếu là phải xây dựng được một đảng cách mạng vững mạnh và có đội ngũ cán bộ cách mạng có đủ nhiệt tình và năng lực đưa lý luận cách mạng vào thực tiễn phong trào đấu tranh.

V.I Lê-nin - lãnh tụ vĩ đại của giai cấp vô sản toàn thế giới, người sáng lập Quốc tế Cộng sản; đồng thời lãnh đạo nhân dân Nga tiến hành Cách mạng Tháng Mười Nga, lập ra nhà nước công nông đầu tiên trên thế giới do Đảng của giai cấp vô sản lãnh đạo. 

Với tinh thần:  Cách mệnh muốn thành công trước hết phải có Đảng cách mệnh... Đảng có vững cách mệnh mới thành công,  Nguyễn Ái Quốc đã nỗ lực không ngừng xúc tiến công việc chuẩn bị về mọi mặt để thành lập một đảng cộng sản ở một xứ thuộc địa để có thể đảm nhận vị trí lãnh đạo nhân dân Việt Nam đấu tranh giải phóng dân tộc.

Sau nhiều lần đề nghị với lãnh đạo Ban Phương Đông của Quốc tế Cộng sản, tháng 11/1924, Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu với danh nghĩa công khai là cán bộ phiên dịch trong phái bộ Bô-rô-din - cố vấn chính trị của Quốc tế Cộng sản bên cạnh chính phủ Tôn Trung Sơn. Ở Quảng Châu khi đó đã có nhóm Tâm tâm xã - tổ chức yêu nước của những thanh niên Việt Nam cấp tiến trong Việt Nam quang phục hội thành lập từ năm 1923. Tiếng bom quả cảm của Phạm Hồng Thái - thành viên của Tâm tâm xã, mưu sát toàn quyền Đông Dương Mec-lanh ngày 19/6/1924 tại Sa diện vẫn còn âm vang trong lòng những thanh niên Việt Nam yêu nước.

Từ ngày 25-30/12/1920, Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội lần thứ 18 Đảng Xã hội Pháp ở thành phố Tours với tư cách đại biểu Đông Dương. (Nguồn: Bảo tàng Lịch sử quốc gia)  

Từ Moskva, khi đó Nguyễn Ái Quốc đã thấy đây là một “cánh chim báo tin vui”. Các thành viên tiêu biểu của Tâm tâm xã là Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong, Phạm Hồng Thái… Đây là một nhóm thanh niên đầy nhiệt huyết, sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc nhưng con đường cứu nước của họ chưa xác định được rõ ràng. Ngay sau khi đến Quảng Châu (11/11/1924), Nguyễn Ái Quốc đã chọn những hạt nhân đầu tiên cho cách mạng Việt Nam là những thành viên trung kiên của nhóm Tâm tâm xã   trên sự tin tưởng vào bầu nhiệt huyết yêu nước của thế hệ trẻ.

Từ những hạt nhân đầu tiên, Nguyễn Ái Quốc đã thành lập  Hội Việt Nam cách mạng thanh niên  (1925), sáng lập báo  Thanh niên  - tờ báo đầu tiên của cách mạng Việt Nam (21/6/1925), và tổ chức các lớp huấn luyện cán bộ. Nguyễn Ái Quốc vừa là người tổ chức lớp học, vừa biên soạn tài liệu giảng dạy, vừa là giáo viên trực tiếp truyền đạt những nội dung học tập. Trong những năm 1924-1927, Người còn đảm nhiệm và hoàn thành tốt nhiệm vụ của một chiến sĩ quốc tế do Quốc tế Cộng sản giao phó.

Không chỉ truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam, Nguyễn Ái Quốc còn đặc biệt chú trọng xây dựng tổ chức cách mạng, đào tạo cán bộ, thống nhất phong trào. Cuối tháng 12/1929, Hồ Chí Minh rời Xiêm đến Trung Quốc với tư cách là phái viên Quốc tế Cộng sản, triệu tập và chủ trì Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản để lập ra một Đảng Cộng sản duy nhất ở Việt Nam.  Trong những ngày Tết Nguyên đán Canh Ngọ (1930), năm đại biểu (chính thức) đã họp dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc để bàn một việc quan trọng: Thống nhất các tổ chức cộng sản ở Việt Nam để thành lập một đảng cộng sản duy nhất, đại diện cho tiếng nói của độc lập dân tộc và đoàn kết toàn dân.

  Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản Việt Nam họp tại Hồng Kông (Hương Cảng) gồm các đại biểu của  Đông Dương cộng sản Đảng  (Trịnh Đình Cửu, Nguyễn Đức Cảnh) và  An Nam Cộng sản Đảng  (Nguyễn Thiệu, Châu Văn Liêm). Nguyễn Ái Quốc là đại biểu đại diện của Quốc tế Cộng sản triệu tập và chủ trì Hội nghị. Phân tích về vai trò, trách nhiệm của những người cộng sản trước vận mệnh dân tộc, Nguyễn Ái Quốc yêu cầu sự đoàn kết nhất trí cao trong những người cộng sản Việt Nam. Với uy tín và kinh nghiệm của mình, những sự phân tích của Nguyễn Ái Quốc về vai trò, trách nhiệm của những người cộng sản trước vận mệnh dân tộc đã nhận được sự nhất trí của các đại biểu. Nguyễn Ái Quốc đã đoàn kết những người cộng sản Việt Nam, hướng các chiến sĩ cách mạng tới một mục tiêu chung. Các đại biểu dự Hội nghị đã đồng thuận với đề nghị của Nguyễn Ái Quốc, hợp nhất hai tổ chức cộng sản thành Đảng Cộng sản Việt Nam, thông qua  Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt  và  Điều lệ vắn tắt  của Đảng do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo.

Sau Hội nghị hợp nhất thành lập Đảng, Nguyễn Ái Quốc viết  Lời kêu gọi  vui mừng báo tin: “Đảng Cộng sản Việt Nam đã được thành lập. Đó là Đảng của giai cấp vô sản. Đảng sẽ dìu dắt giai cấp vô sản lãnh đạo cách mạng An Nam đấu tranh nhằm giải phóng cho toàn thể anh chị em bị áp bức, bóc lột chúng ta” (Hồ Chí Minh (2011):  Toàn tập , Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, tập 3, trang 22). Trong báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản (18/2/1930), Người viết: “Từ nay, với chính sách đúng và với sự thống nhất, chúng tôi có thể chắc rằng Đảng Cộng sản sẽ tiến bộ nhanh chóng” (Hồ Chí Minh (2011):  Toàn tập , Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, tập 3, trang 15).

Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là kết quả trực tiếp của quá trình kết hợp giữa chủ nghĩa Mác – Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam, trong đó vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhân tố mang tính quyết định. Từ đây, cách mạng Việt Nam có một Đảng tiên phong lãnh đạo, có đường lối đúng đắn, đưa sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Trải qua 96 năm xây dựng và trưởng thành, dưới sự lãnh đạo của Đảng do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện, dân tộc Việt Nam đã giành được độc lập, thống nhất đất nước, từng bước xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, không ngừng nâng cao vị thế trên trường quốc tế. Thực tiễn lịch sử đã khẳng định: vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là to lớn, mang ý nghĩa lịch sử và giá trị thời đại sâu sắc.

Kỷ niệm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên và Nhân dân ôn lại công lao trời biển của Chủ tịch Hồ Chí Minh, củng cố niềm tin sắt son vào sự lãnh đạo của Đảng; đồng thời không ngừng học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, quyết tâm xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.